Jij maakt als communicatieprofessional mee het verschil voor mensen in armoede
‘Eigen schuld, dikke bult’ is een narratief dat we steeds vaker horen als het om armoede gaat. Een idee met kwalijke gevolgen: het zorgt ervoor dat mensen in armoede nog minder gehoord worden en ze hun rechten niet kunnen of durven opnemen. Hoe kunnen we dit tegengaan vanuit onze communicatie? Hoe zorgen we ervoor dat iedereen een stem krijgt en kan participeren in onze samenleving? De kracht van onze communicatie mogen we niet onderschatten. Dat vertellen communicatiecollega’s Cindy Van Geldorp en Gert Van Tittelboom van het Netwerk tegen Armoede. Zij geven ons tips voor correcte en inclusieve communicatie over én naar mensen in armoede.
Kijk voorbij de clichés
Gert: “In berichtgeving rond armoede zie je vaak taalgebruik en beelden die clichés en vooroordelen bevestigen. Wij willen vanuit het Netwerk tegen Armoede net een positieve beeldvorming brengen en mensen in hun sterkte laten zien. En dat doe je door met hen in gesprek te gaan en te luisteren naar hun noden. Zo hoor je wat er bij hen leeft en welke oplossingen zij zien.”
“We bedenken maar al te vaak oplossingen in hun plaats. Denk maar aan de coronacrisis toen kinderen thuisonderwijs moesten krijgen. De oplossing die toen werd voorgesteld was om iedereen een laptop te geven. Maar dat gaat voorbij aan het feit dat niet iedereen internet heeft thuis en ook niet altijd een eigen kamer heeft om les te kunnen volgen. De waarborg voor een computer kan ook te hoog zijn voor mensen. Dat zijn maar enkele aspecten waar geen rekening mee is gehouden, omdat de oplossing niet van mensen in armoede zelf kwam. En met zulke situaties komen mensen in kwetsbare situaties vaak in aanraking. Luisteren is dus cruciaal.”
Een verscheidenheid aan perspectieven geeft een juister beeld van de realiteit
Gert Van Tittelboom
“Ervaringsdeskundigen verdienen ook een plaats in de communicatie over armoede. Door hen te betrekken, kunnen we vooroordelen en polarisatie doorbreken. Mensen krijgen een gezicht en een verhaal. In beeldvorming rond thuis- en dakloosheid zien we vaak beelden van een eerder oude man op een bankje in een stad. Maar de realiteit is diverser dan dat. Er zijn bijvoorbeeld veel jongeren die bij vrienden gaan sofasurfen. Die verhalen worden vaak niet getoond. Een verscheidenheid aan perspectieven geeft een juister beeld van de realiteit.”
Ga zorgzaam om met mensen en hun verhaal
Cindy: “Als je in dialoog gaat met mensen in een kwetsbare situatie, dan is het ook belangrijk dat ze zich comfortabel voelen om hun verhaal te delen. Het is niet makkelijk om je persoonlijke ervaring te delen, dat is heel kwetsbaar. Bekijk als communicatieprofessional hoe je drempels verlaagt. Dat kan bijvoorbeeld door een interview zonder foto voor te stellen of een anonieme getuigenis te vragen. Het is belangrijk om hier op een zorgzame manier mee om te gaan en een positief en constructief verhaal te brengen.”
Gert: “Over die zorgzame aanpak geven we ook opleidingen. Dan helpen we communicatieprofessionals bij de voorbereiding en de nazorg. Het is belangrijk om hier voldoende tijd in te investeren. De voorbereiding gaat dan vooral om vertrouwen creëren bij de persoon in armoede. Bij de nazorg kun je vragen naar de beleving van de persoon: wat vond je ervan? Ook het resultaat even voorleggen hoort hierbij. Zo geef je de persoon in kwestie de kans om iets bij te sturen als die zich ergens niet goed bij voelt. Dat zeggenschap is heel belangrijk voor het vertrouwen. Het is ook belangrijk reacties op sociale media op te volgen en te reageren als ze niet respectvol zijn.”
Zoek naar de nuance
Cindy: “Mensen in armoede hebben een bepaalde kwetsbaarheid. Maar tegelijk hebben ze ook een enorme veerkracht en sterkte in zich. Wij proberen in onze communicatie de mensen te laten spreken over hun kwetsbaarheid terwijl ze in hun kracht staan. Zo komen ze ook los van hun eigen individuele verhaal en trek je het naar het beleidsmatige niveau. Dan spreekt die persoon niet alleen voor zichzelf, maar voor alle mensen in een gelijkaardige situatie.”
Gert: “Dat loskomen van het individuele verhaal is heel belangrijk. Want vandaag horen we steeds vaker het narratief ‘eigen schuld, dikke bult’ met polarisatie als gevolg. Als je kijkt naar de beperking van de werkloosheidsuitkeringen in de tijd of mensen die in langdurige ziekte zijn, dan merk je dat er heel hard naar het individu wordt gekeken. Terwijl de realiteit een stuk complexer is.”
“Over mensen die recht hebben op een leefloon wordt ook vaak een negatief beeld gecreëerd. Bij 4 à 5% zou er sprake zijn van fraude. Maar daartegenover staat dat meer dan 40% van de mensen die recht hebben op een leefloon dat recht niet opnemen. Dat kan zijn door administratieve drempels, maar ook door een gevoel van schaamte. Daarom is het belangrijk om te luisteren naar de mensen zelf, zodat je een genuanceerd verhaal leert kennen.”
Als je vertrekt vanuit de mindset dat armoede een onrecht is, dan heb je al een heel andere manier om je communicatie te ontwikkelen
Cindy Van Geldorp
Wees je bewust van je eigen perspectief
Cindy: “Je mindset bepaalt veel. Armoede wordt vaak gezien als een ver-van-mijn-bed-show, vanuit het idee ‘Het zal mij wel niet overkomen’. Tussen communicatieprofessionals en mensen in armoede is er vaak ook een kenniskloof, waardoor ze vertrekken vanuit hun eigen bril. Dit gebeurt niet met slechte bedoelingen, maar het heeft wel impact op de communicatiekeuzes die je maakt. Je perspectief en overtuigingen bepalen hoe je iets in beeld brengt of welke woorden je kiest. Als je je daar niet van bewust bent, kunnen vooroordelen makkelijk blijven circuleren.”
“Mensen in armoede hebben ook vaak het gevoel dat ze niet au sérieux worden genomen. In interviews over armoede gaan journalisten bijvoorbeeld eerder een expert aan het woord laten dan een ervaringsdeskundige. Het zijn de mensen in armoede die weten hoe het is om in armoede te leven, en vooral te óverleven. Zij kunnen dat ook het beste vertellen. Maar toch zal het perspectief van een professor of andere expert sneller aandacht krijgen.”
“Als je vertrekt vanuit de mindset dat armoede een onrecht is, dan heb je al een heel andere manier om je communicatie te ontwikkelen. Je gaat dan andere vragen stellen en andere soorten titels bedenken.”
Betrek ervaringsdeskundigen en expertorganisaties
Cindy: “Als een organisatie een communicatieproject rond armoede wil opstarten, dan staan we er altijd voor open om te ondersteunen vanuit onze expertise. We kunnen meedenken over drempels en de ontwikkeling van een communicatie- en persstrategie. Ook onze lokale verenigingen kunnen inspirerende inzichten aanreiken. Er zijn bijvoorbeeld verenigingen die specifiek rond toegankelijkheid werken, zoals De Zuidpoort in Gent.”
Gert: “Het initiatief ‘Iedereen verdient vakantie’ is een netwerk van sociale organisaties en toeristische partners. Zij klopten bij ons aan voor advies. We gaan dit jaar vier focusgroepen organiseren voor hen met mensen uit onze verenigingen om hun campagne en communicatie te evalueren. Zo kunnen we bekijken hoe de communicatie toegankelijker gemaakt kan worden.”
“We hebben ook al een brief herwerkt die ‘Iedereen verdient vakantie’ naar gezinnen wilde sturen die in aanmerking komen voor het aanbod. Een van de eerste adviezen die we hebben gegeven was om geen enveloppen met vensters te gebruiken. Mensen denken daardoor dat het een factuur is en dan lijkt het slecht nieuws. Dan haken ze makkelijker af. Terwijl het net wel goed nieuws is voor hen en het kansen aanreikt.”
“Intussen hebben we vernomen dat de aangepaste versie van de brief al een positief effect heeft gehad: er zijn meer aanvragen binnengekomen. Het werd nog maar eens duidelijk: door toegankelijke en doelgroepgerichte communicatie nemen mensen makkelijker hun rechten op.”
Wil je meer leren over beeldvorming rond armoede?
